Wielki Post to czas umartwie\u0144, rozmy\u015bla\u0144, wzmo\u017conej pobo\u017cno\u015bci oraz dobrych, mi\u0142osiernych uczynk\u00f3w. Ma przybli\u017ca\u0107 wiernym tajemnice wiary. Ma by\u0107 czasem przygotowa\u0144 do godnego uczestnictwa w \u015bwi\u0119cie Zmartwychwstania Pa\u0144skiego. Tak jak karnawa\u0142 i zapusty mia\u0142y by\u0107 weso\u0142e, tak post mia\u0142 by\u0107 smutny. Dawne przys\u0142owie przestrzega\u0142o: \u201eZapust smutny, post weso\u0142y \u2013 b\u0119dziesz cz\u0142eku przez rok go\u0142y\u201d. Dlatego pilnie stosowano si\u0119 do zalece\u0144 przykazania ko\u015bcielnego: posty nakazane zachowywa\u0107.<\/p>\n
We Wst\u0119pn\u0105 \u015arod\u0119 (bo stanowi\u0142a wst\u0119p do uroczysto\u015bci wielkopostnych) rano, zgodnie ze star\u0105 tradycj\u0105, chowano g\u0142\u0119boko do szafy zamykanej na klucz instrumenty muzyczne, wszelkie \u015bwiecide\u0142ka, kolorowe ubrania, a nawet lustra (a je\u015bli ich nie chowano, to przes\u0142aniano je chustami). Rezygnowano te\u017c z picia alkoholu i palenia tytoniu. Dok\u0142adnie szorowano patelnie i garnki, aby nie pozosta\u0142 na nich \u017caden \u015blad t\u0142uszczu. Do dzi\u015b w ko\u015bcio\u0142ach odbywaj\u0105 si\u0119 uroczyste msze pokutne, podczas kt\u00f3rych ksi\u0119\u017ca posypuj\u0105 wiernym g\u0142ow\u0119 popio\u0142em powsta\u0142ym ze spalenia ubieg\u0142orocznych palm wielkanocnych, przypominaj\u0105c ka\u017cdemu o \u015bmierci i przemijaniu s\u0142owami: \u201ePami\u0119taj cz\u0142owieku, \u017ce z prochu powsta\u0142e\u015b i w proch si\u0119 obr\u00f3cisz\u201d. Co ciekawe, dawniej popi\u00f3\u0142 na g\u0142ow\u0119 sypano tylko jednej najwa\u017cniejszej osobie w rodzinie \u2013 zazwyczaj ojcu lub dziadkowi, jednocze\u015bnie wsypuj\u0105c troch\u0119 popio\u0142u do modlitewnika. Ci za\u015b po powrocie do domu dawali popielec<\/em> swoim bliskim.<\/p>\n Kiedy si\u0119gniemy do \u017ar\u00f3de\u0142 opisuj\u0105cych post w czasach \u015bredniowiecza, dowiadujemy si\u0119, \u017ce w Polsce Piast\u00f3w posty by\u0142y przestrzegane surowiej i \u015bci\u015blej ni\u017c w innych krajach katolickich. I o ile w wi\u0119kszo\u015bci Europy post rozpoczyna\u0142 si\u0119 od \u015arody Popielcowej i trwa\u0142 dni czterdzie\u015bci, o tyle u nas chrze\u015bcijanie umartwiali si\u0119 a\u017c siedemdziesi\u0105t dni od Niedzieli Siedemdziesi\u0105tnicy. Od po\u0142owy postu, czyli \u015br\u00f3dpo\u015bcia, nie przyjmowano pokarm\u00f3w ciep\u0142ych i gotowanych. Za\u015b za niedochowywanie tradycji karano wybijaniem z\u0119b\u00f3w.<\/p>\n Na polskich sto\u0142ach w tym szczeg\u00f3lnym czasie kr\u00f3lowa\u0142 \u017cur postny lub groch\u00f3wka ze \u015bledziem. By\u0142y te\u017c ziemniaki, gotowana i surowa kapusta kwaszona, kasza j\u0119czmienna, gotowana brukiew, \u015bled\u017a, \u015bliwki suszone rozgotowane na g\u0119st\u0105 zup\u0119 pamu\u0142\u0119, produkty m\u0105czne, orzechy. Wszystkie te specja\u0142y wolno by\u0142o pokrasi\u0107 niewielk\u0105 ilo\u015bci\u0105 oleju lnianego. Jedynie na szlacheckich i magnackich sto\u0142ach raczono si\u0119 rozmaitymi rybami, nabia\u0142em, jajkami oraz polewk\u0105 piwn\u0105. W \u015arod\u0119 Popielcow\u0105 w ka\u017cdym domu le\u017ca\u0142 na stole korowaj lub popielnik \u2013 cienkie, okr\u0105g\u0142e ciasto dro\u017cd\u017cowe z wetkni\u0119t\u0105 w \u015brodek brzozow\u0105 witk\u0105, zapowiadaj\u0105ce postne jad\u0142o. Ka\u017cdy z domownik\u00f3w m\u00f3g\u0142 zag\u0142uszy\u0107 nim g\u0142\u00f3d, skubi\u0105c po kawa\u0142ku brzeg wypieku \u2013 \u015brodek za\u015b musia\u0142 zosta\u0107 nienaruszony.<\/p>\n Podczas Wielkiego Postu ustawa\u0142y spotkania towarzyskie, wszelkie zabawy, spotkania i pocz\u0119stunki. M\u0142odzie\u017c i dzieci karcono za g\u0142o\u015bniejsze zabawy i \u015bmiechy. Ustawa\u0142o \u017cycie towarzyskie, a ludzie skupiali si\u0119 na modlitwie, we dworach czytano pobo\u017cne lektury. W niekt\u00f3rych rejonach kraju \u015bpiewano pie\u015bni wielkopostne. Ta modlitewna powaga i zaduma trwa\u0142a sze\u015b\u0107 tygodni\u2026 ale by\u0142 wyj\u0105tek: p\u00f3\u0142po\u015bcie!<\/p>\n W dniu, w kt\u00f3rym przypada\u0142a po\u0142owa Wielkiego Postu, po ulicach miast i wsi biegali psotni ch\u0142opcy, ha\u0142asuj\u0105c drewnianymi ko\u0142atkami, uderzali z hukiem drewnianymi m\u0142otkami i rozbijali gliniane garnki wype\u0142nione popio\u0142em \u2013 cz\u0119sto bezpo\u015brednio pod nogami zaskoczonych przechodni\u00f3w lub u drzwi domostw, zw\u0142aszcza tych, w kt\u00f3rych mieszka\u0142y panny na wydaniu. Rozbijany garnek uwalnia\u0142 tumany py\u0142u i kurzu. Dlatego cz\u0119sto p\u00f3\u0142po\u015bcie nazywano dniem garnkot\u0142uka. Od p\u00f3\u0142po\u015bcia w\u0142\u0105czano te\u017c do menu zio\u0142a, jakie mo\u017cna ju\u017c by\u0142o znale\u017a\u0107 na \u0142\u0105kach: mlecz, szczaw, pokrzyw\u0119, krwawnik, lebiodk\u0119, z kt\u00f3rych robiono sur\u00f3wki.<\/p>\n Podczas Wielkiego Postu praktykowany by\u0142 zwyczaj topienia lub palenia Marzanny (\u015amiercichy, Marzonika). Dzi\u015b topimy j\u0105 21 marca, czyli pierwszego dnia wiosny, ale nie zawsze tak by\u0142o. W Wielkopolsce, na Podhalu, na \u015al\u0105sku odbywa\u0142o si\u0119 to w czwart\u0105 niedziel\u0119 wielkopostn\u0105, zwan\u0105 Czarn\u0105 lub Bia\u0142\u0105. W innych rejonach Marzann\u0119 topiono ju\u017c w \u015arod\u0119 Popielcow\u0105 lub w p\u00f3\u0142po\u015bciu.<\/p>\n Obrz\u0119dow\u0105 posta\u0107 tworzy\u0142a s\u0142oma, odpowiednio uformowana i ubrana. Marzanna by\u0142a uosobieniem chor\u00f3b, \u015bmierci i wszelkich utrapie\u0144, kt\u00f3re dotyka\u0142y ludzi w okresie zimowym. Kuk\u0142\u0119 niesiono w pochodzie od domostwa do domostwa, aby zabra\u0142a z nich ca\u0142e z\u0142o. Przestrzegano jednak hierarchii i sw\u00f3j obch\u00f3d Marzanna zaczyna\u0142a od plebanii, potem odwiedza\u0142a so\u0142tysa, nauczyciela, znaczniejszych gospodarzy. W ka\u017cdym domu kuk\u0142\u0119 pochylano niby w uk\u0142onie. W niekt\u00f3rych rejonach po drodze nurzano j\u0105 w ka\u017cdej napotkanej ka\u0142u\u017cy. Na koniec wyprowadzano Marzann\u0119 poza wie\u015b, rozszarpywano, a nast\u0119pnie albo palono, albo wrzucano do rzeki lub stawu. Po zako\u0144czonym obrz\u0119dzie nie mo\u017cna by\u0142o dotyka\u0107 jej strz\u0119p\u00f3w. Mog\u0142o to przynie\u015b\u0107 nieszcz\u0119\u015bcie. Nast\u0119pnie nale\u017ca\u0142o jak najszybciej, bez ogl\u0105dania si\u0119 za siebie wr\u00f3ci\u0107 do domu.<\/p>\n Ale na zg\u0142adzeniu Marzanny obrz\u0119dy si\u0119 nie ko\u0144czy\u0142y. Nast\u0119pnego dnia do wsi wprowadzano Gaik Zielony, zwany tak\u017ce Latkiem lub Latoro\u015bkiem. By\u0142a to du\u017ca zielona, sosnowa ga\u0142\u0105\u017a ozdobiona wst\u0105\u017ceczkami, s\u0142oneczkami z krepiny, wydmuszkami z jaj. Gaik symbolizowa\u0142 wiosn\u0119, nowe \u017cycie. Z Gaikiem obchodzono obej\u015bcia w takiej samej kolejno\u015bci jak z Marzann\u0105, ale towarzyszy\u0142y temu weso\u0142e przy\u015bpiewki. No i za wprowadzenie wiosny do wsi gospodynie dawa\u0142y go\u015bciniec, czyli jajka, du\u017ce kawa\u0142ki placka, obwarzanki lub pieni\u0105dze.<\/p>\n Od XV wieku zak\u0142adano w Polsce szk\u00f3\u0142ki elementarne i parafialne, w kt\u00f3rych zdolniejszych ch\u0142opc\u00f3w uczono czytania, pisania, ministrantury i pie\u015bni pobo\u017cnych. Rok szkolny rozpoczyna\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas 12 marca w dzie\u0144 \u015bw. Grzegorza \u2013 patrona nauczycieli i uczni\u00f3w. Od XVI w. dzie\u0144 ten zosta\u0142 uznany za \u015bwi\u0119to uczni\u00f3w i zacz\u0119to obchodzi\u0107 tzw. gregorianki. Uczniowie otrzymywali drobne pieni\u0105dze, jajka, suszone owoce, pieczywo, obwarzanki i s\u0142odkie wypieki. Urz\u0105dzali wi\u0119c uczt\u0119, zapraszaj\u0105c na ni\u0105 swoich nauczycieli.<\/p>\n Uroczysto\u015b\u0107 liturgiczna Zwiastowania Pa\u0144skiego w Ko\u015bciele katolickim obchodzona jest 25 marca, na 9 miesi\u0119cy przed uroczysto\u015bci\u0105 Bo\u017cego Narodzenia. Matka Boska, kt\u00f3rej anio\u0142 zwiastowa\u0142 macierzy\u0144stwo, czczona by\u0142a jako patronka budz\u0105cego si\u0119 na wiosn\u0119 \u017cycia. W tradycji polskiej znakiem rozpoczynaj\u0105cej si\u0119 wiosny s\u0105 bociany. Oczekiwano, \u017ce to na \u015bwi\u0119to Zwiastowania powinny one powr\u00f3ci\u0107 do kraju. Pilnie ich wypatrywano i starano si\u0119 je nak\u0142oni\u0107 do pozostania w obej\u015bciu. Gospodynie tego dnia piek\u0142y ciastka w kszta\u0142cie rozczapierzonych ptasich \u0142ap, zwane bocianimi \u0142apami.<\/p>\n Ma\u0142o kto wie, \u017ce ten weso\u0142y, pe\u0142en psot i \u015bmiechu dzie\u0144 dawniej by\u0142 postrzegany jako jeden z najbardziej ponurych w roku. Uchodzi\u0142 za feralny, pechowy. Wierzono w szczeg\u00f3ln\u0105 dokuczliwo\u015b\u0107 si\u0142 nadprzyrodzonych owego dnia. Duchy zmar\u0142ych mia\u0142y tego dnia opuszcza\u0107 groby i m\u015bci\u0107 si\u0119 na \u017cywych, zsy\u0142a\u0107 na nich niespodziewane nieszcz\u0119\u015bcia. Domniemywa si\u0119, \u017ce 1 kwietnia urodzi\u0142 si\u0119 Judasz Iskariota i zapewne dlatego wierzono, \u017ce tego dnia nic dobrego wydarzy\u0107 si\u0119 nie mo\u017ce.<\/p>\n Tradycja primaaprilisowych \u017cart\u00f3w na pewno znana by\u0142a w Polsce ju\u017c w XVI w. Badacze nie s\u0105 zgodni co do pochodzenia tego \u015bwi\u0119ta. Istniej\u0105 r\u00f3\u017cne tezy na ten temat, ale \u017cadna nie zosta\u0142a potwierdzona. Jedni twierdz\u0105, \u017ce jest to pok\u0142osie \u015bredniowiecznych misteri\u00f3w pasyjnych, w kt\u00f3rych odgrywano sceny odsy\u0142ania Jezusa od Annasza do Kajfasza. Inni spekuluj\u0105, \u017ce zwyczaj wywodzi si\u0119 od Karola IX, kt\u00f3ry prze\u0142o\u017cy\u0142 Nowy Rok z 1 kwietnia na 1 stycznia, co zak\u0142\u00f3ci\u0142o kalendarz, w tym tak\u017ce zwyczaj wr\u0119czania noworocznych upomink\u00f3w \u2013 z czasem zamiast upomink\u00f3w prawdziwych pojawi\u0142y si\u0119 takie troszk\u0119 oszukane, \u017cartobliwe. Kilka lat p\u00f3\u017aniej wprowadzono kalendarz gregoria\u0144ski, kt\u00f3ry zatwierdzi\u0142 t\u0119 zmian\u0119. Wielu ludzi, nie rozumiej\u0105c zmian i sensu powstania nowego kalendarza, w dalszym ci\u0105gu wita\u0142o Nowy Rok po staremu. Ci bardziej post\u0119powi na\u015bmiewali si\u0119 i nazywali ich kwietniowymi g\u0142upcami. Oczywi\u015bcie robiono im przer\u00f3\u017cne, mniej lub bardziej zabawne kawa\u0142y.<\/p>\n Co ciekawe, w historii \u015bwiata zdarza\u0142y si\u0119 wydarzenia maj\u0105ce miejsce w prima aprilis, kt\u00f3re oficjalnie antydatowano. Pierwszego kwietnia 1683 roku \u00f3wczesne europejskie pot\u0119gi podpisa\u0142y sojusz antyturecki \u2013 by nie zosta\u0142 on uznany za \u017cart, na dokumencie wpisano dat\u0119 31 marca.<\/p>\n Na Kaszubach dzie\u0144 pierwszego kwietnia nazywano \u201ewcieraniem myd\u0142a w oczy\u201d, co oznacza\u0142o opowiadanie bredni i farmazon\u00f3w. Powsta\u0142o te\u017c wiele rymowanek na temat tego szczeg\u00f3lnego dnia:<\/p>\n \u201eZabawa setna \u2013 pierwszego kwietnia<\/p>\n do miasta wys\u0142a\u0107 Jasia g\u0142uptasia,<\/p>\n by kupi\u0142 (\u2026)<\/p>\n kwadratowe ko\u0142o, mleko go\u0142\u0119bie,<\/p>\n z\u0119by indycze lub \u0142zy krokodyla!<\/p>\n (\u2026) ot i krotochwila!\u201d<\/p>\n <\/p>\n \u0179r\u00f3d\u0142a:<\/p>\n Hanna Szymanderska Polskie tradycje \u015bwi\u0105teczne<\/em><\/p>\n Barbara Ogonowska Polskie obrz\u0119dy i zwyczaje doroczne<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Wielki Post to czas umartwie\u0144, rozmy\u015bla\u0144, wzmo\u017conej pobo\u017cno\u015bci oraz dobrych, mi\u0142osiernych uczynk\u00f3w. Ma przybli\u017ca\u0107 wiernym tajemnice wiary. Ma by\u0107 czasem przygotowa\u0144 do godnego uczestnictwa w \u015bwi\u0119cie Zmartwychwstania Pa\u0144skiego. Tak jak karnawa\u0142 i zapusty mia\u0142y by\u0107 weso\u0142e, tak post mia\u0142 by\u0107 smutny. Dawne przys\u0142owie przestrzega\u0142o: \u201eZapust smutny, post weso\u0142y \u2013 b\u0119dziesz cz\u0142eku przez rok go\u0142y\u201d. Dlatego […]<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":967,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[245],"tags":[256,257,262],"class_list":["post-966","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czy-wiesz-ze","tag-historia","tag-tozsamosc","tag-tradycje"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/966","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=966"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/966\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":971,"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/966\/revisions\/971"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/967"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=966"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=966"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=966"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Wielkopostne smako\u0142yki <\/span><\/h3>\n
Wielki Post – zwyczaje<\/span><\/h3>\n
Dzie\u0144 \u015aw. Grzegorza, czyli gregorianki<\/span><\/h3>\n
\u015awi\u0119to Zwiastowania Pa\u0144skiego<\/span><\/h3>\n
Prima Aprilis\u00a0<\/span><\/h3>\n