{"id":1294,"date":"2025-01-03T17:26:21","date_gmt":"2025-01-03T17:26:21","guid":{"rendered":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/?p=1294"},"modified":"2025-04-03T17:51:47","modified_gmt":"2025-04-03T17:51:47","slug":"zwyczaje-noworoczne","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/czy-wiesz-ze\/zwyczaje-noworoczne\/","title":{"rendered":"Zwyczaje noworoczne"},"content":{"rendered":"

Kol\u0119dnicy<\/span><\/h3>\n

A\u017c do Matki Boskiej Gromnicznej mogli przyj\u015b\u0107 do domu kol\u0119dnicy. By\u0142y to zazwyczaj osoby z biedniejszych warstw spo\u0142ecznych \u2013 czeladnicy, terminatorzy, studenci, parobcy, kt\u00f3rzy wyg\u0142aszali, a czasem wy\u015bpiewywali \u017cyczenia dla gospodarzy. Cz\u0119sto prezentowali zabawne scenki. W zamian otrzymywali specjalnie dla nich pieczone bu\u0142ki, kt\u00f3re nazywano szczodrakami, troch\u0119 kie\u0142basy, \u015bwi\u0105tecznego ko\u0142acza i innych specja\u0142\u00f3w. Wsz\u0119dzie przyjmowano ich dobrze, bowiem wierzono, \u017ce przynosz\u0105 szcz\u0119\u015bcie domowi. Najbardziej spektakularne by\u0142y jednak obchody z turoniem. Turo\u0144 to kuk\u0142a dziwnego zwierz\u0119cia z k\u0142api\u0105c\u0105 paszcz\u0105, kt\u00f3rego pierwowzorem by\u0142 najprawdopodobniej tur \u2013 zwierz\u0119 wyt\u0119pione z polskich las\u00f3w w XVII w. G\u0142ow\u0119 turonia robiono z drewna, owijano go futrem baranim, doczepiano rogi krowie, kozie lub baranie, paszcz\u0119 wy\u015bcielano jaskrawym futrem, doczepiano filcowy j\u0119zor, a do dolnej szcz\u0119ki przyczepiano kolczast\u0105 sk\u00f3r\u0119 je\u017ca lub gwo\u017adzie. Grupa kol\u0119dnicza sk\u0142ada\u0142a si\u0119 tak\u017ce z Dziada, Cyganki, \u017byda, czasem muzykanta. Cyganka wr\u00f3\u017cy\u0142a z kart, \u017byd namawia\u0142 do kupna turonia, Dziad zbiera\u0142 datki od gospodarzy. W r\u00f3\u017cnych regionach kraju mia\u0142y tak\u017ce miejsce obchody z koz\u0105, z konikiem, a nierzadko w przedstawieniach kol\u0119dniczych pojawia\u0142 si\u0119 tak\u017ce nied\u017awied\u017a.<\/p>\n

Jase\u0142ka i szopki<\/span><\/h3>\n

Jase\u0142ka w Europie rozpowszechnili franciszkanie. Legenda g\u0142osi, \u017ce \u015bw. Franciszek z Asy\u017cu zorganizowa\u0142 pierwsze jase\u0142ka w 1223 r. \u2013 na le\u015bnej polanie ustawi\u0142 \u017c\u0142\u00f3bek o\u015bwietlony pochodniami i stamt\u0105d ruszy\u0142a uroczysta procesja, kt\u00f3ra mia\u0142a \u0142\u0105czy\u0107 wiernych i mnich\u00f3w w rado\u015bci z Bo\u017cego Narodzenia. Od tego czasu w ko\u015bcio\u0142ach franciszka\u0144skich ustawiano te\u017c \u017c\u0142\u00f3bki i urz\u0105dzano przedstawienia, kt\u00f3rych tre\u015b\u0107 nawi\u0105zywa\u0142a do obchod\u00f3w Bo\u017cego Narodzenia. Pocz\u0105tkowo w \u017c\u0142\u00f3bkach wystawiane by\u0142y lalki, p\u00f3\u017aniej zakonnicy zacz\u0119li z ukrycia porusza\u0107 figurkami w takt \u015bpiewanych kol\u0119d. Figurki, a tak\u017ce inne dekoracje finansowali cz\u0119sto kr\u00f3lowie i magnaci polscy, gdy\u017c by\u0142o to drogie przedsi\u0119wzi\u0119cie. Z czasem do scen jase\u0142ek zacz\u0119\u0142y trafia\u0107 elementy \u017cycia codziennego, sceny \u015bwieckie, patriotyczne. Przedstawienia te zyskiwa\u0142y rzesze zwolennik\u00f3w. Do ko\u015bcio\u0142\u00f3w przybywa\u0142o mn\u00f3stwo ludzi, nie zawsze zachowuj\u0105cych powag\u0119 nale\u017cn\u0105 miejscu modlitwy, dlatego z czasem biskupi wydali zakaz urz\u0105dzania jase\u0142ek ruchomych, zgadzaj\u0105c si\u0119 jedynie na wystawianie figurek nieruchomych. Te nazwano szopkami. Za\u015b jase\u0142ka ruchome przej\u0119li kol\u0119dnicy i z czasem rozwin\u0119li t\u0119 form\u0119 opowie\u015bci. Stawa\u0142y si\u0119 one coraz bardziej polskie \u2013 bohaterowie nazywani byli polskimi imionami, nosili ubrania takie, jakie noszono w Polsce, zawodowo parali si\u0119 zawodami znanymi z codziennego \u017cycia. Pojawia\u0142y si\u0119 tak\u017ce postacie z bajek i folkloru. Z czasem jase\u0142ka przybra\u0142y form\u0119 teatrzyk\u00f3w z aktorami graj\u0105cymi g\u0142\u00f3wne role.<\/p>\n

Natomiast szopki rozwija\u0142y si\u0119 dalej w obr\u0119bie ko\u015bcielnej strefy wp\u0142yw\u00f3w. Rozw\u00f3j sztuki zwi\u0105zanej z tworzeniem szopek notuje si\u0119 od po\u0142owy XIX w. g\u0142\u00f3wnie w Krakowie. Bezrobotni zim\u0105 cie\u015ble, murarze i inni majstrowie ch\u0119tnie anga\u017cowali si\u0119 w budow\u0119 coraz to bardziej wyszukanych szopek. Misternie wykonane budowle, z detalami architektonicznymi, stawa\u0142y na krakowskim rynku i czeka\u0142y na zamo\u017cnych mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy za sowit\u0105 op\u0142at\u0105 mogli zaprosi\u0107 szopk\u0119 do siebie do domu. Takie prywatne przedstawienia stawa\u0142y si\u0119 oczywi\u015bcie okazj\u0105 do zaproszenia go\u015bci i odwiedzin. Dzi\u015b szopki s\u0105 elementem lokalnego folkloru, a w Krakowie nadal organizowane s\u0105 konkursy na najpi\u0119kniejsz\u0105 szopk\u0119. Zainteresowanie tym konkursem jest wci\u0105\u017c ogromne.<\/p>\n

Pisz\u0105c o jase\u0142kach i kol\u0119dowaniu, nie spos\u00f3b nie wspomnie\u0107 o widowiskach herodowych. Sztuki o tematyce zwi\u0105zanej z Bo\u017cym Narodzeniem by\u0142y tak\u017ce odgrywane przez w\u0119drowne grupy m\u0142odych aktor\u00f3w. G\u0142\u00f3wn\u0105 postaci\u0105 tych przedstawie\u0144 by\u0142 Herod, st\u0105d nazwa widowisk. Mia\u0142y one okre\u015blony przebieg, przestrzegany przez wszystkie grupy herodowe. Do domu wchodzi\u0142 najpierw marsza\u0142ek albo inna osoba z kr\u00f3lewskiej \u015bwity. Pyta\u0142, czy gospodarze wyra\u017caj\u0105 zgod\u0119 na przedstawienia. Kiedy us\u0142ysza\u0142 odpowied\u017a pozytywn\u0105, pada\u0142a komenda: tron dla kr\u00f3la Heroda. Na podanym krze\u015ble zasiada\u0142 Herod, a wok\u00f3\u0142 jego osoby rozgrywa\u0142a si\u0119 akcja przedstawienia. Herody charakteryzowa\u0142y si\u0119 wi\u0119ksz\u0105 staranno\u015bci\u0105 przedstawienia, lepsz\u0105 aran\u017cacj\u0105, staranniejsz\u0105 re\u017cyseri\u0105 ni\u017c by\u0142o to u kol\u0119dnik\u00f3w. By\u0142y zatem po\u017c\u0105dane w ka\u017cdym domu.<\/p>\n

Nowy Rok<\/span><\/h3>\n

Prapocz\u0105tki sposobu mierzenia up\u0142ywu czasu datuj\u0105 si\u0119 na 46 r. p.n.e., kiedy to Juliusz Cezar wprowadzi\u0142 kalendarz julia\u0144ski. \u015awi\u0119ta Bo\u017cego Narodzenia wed\u0142ug tego kalendarza obchodz\u0105 nadal wyznawcy prawos\u0142awia i grekokatolicy. Jednak obecnie obowi\u0105zuj\u0105cy kalendarz to wynik wprowadzenia przez papie\u017ca Grzegorza XIII w 1583 r. kalendarza gregoria\u0144skiego. W Polsce kalendarz gregoria\u0144ski zosta\u0142 wprowadzony trzy lata p\u00f3\u017aniej, a 1 stycznia jako osobne oficjalne \u015bwi\u0119to obchodzi si\u0119 od 1630 r. Pierwotnie Nowy Rok obchodzono jako oktaw\u0119 Bo\u017cego Narodzenia.<\/p>\n

Jako \u017ce to pocz\u0105tkowo w poga\u0144skiej Polsce uroczysto\u015bci solarne, a potem \u015awi\u0119ta Bo\u017cego Narodzenia by\u0142y w\u0142a\u015bciwym pocz\u0105tkiem roku kalendarzowego, po wprowadzeniu specjalnej daty oznajmiaj\u0105cej nowy rok, tradycje zwi\u0105zane z tym dniem s\u0105 powt\u00f3rzeniem tego wszystkiego, co praktykowano w Wigili\u0119 czy Andrzejki. Czyli np. lanie wosku, mycie si\u0119 rano w zimnej wodzie, prze\u015bwiadczenie, \u017ce je\u015bli pierwsz\u0105 osob\u0105 wchodz\u0105c\u0105 do domu b\u0119dzie kobieta, to jest to z\u0142a wr\u00f3\u017cba na nadchodz\u0105cy rok. Zasiadano te\u017c tego dnia do wieczerzy, ale by\u0142a ona zdecydowanie mi\u0119sna, t\u0142usta i okraszona mocniejszymi trunkami. Na Pomorzu w nocy obwi\u0105zywano s\u0142om\u0105 drzewa w sadzie, wsadzaj\u0105c w ni\u0105 tak\u017ce ma\u0142e krzy\u017cyki upieczone z ciasta, na dobry urodzaj. Cz\u0119sto na podw\u00f3rkach palono snopek s\u0142omy symbolizuj\u0105cy stary rok i wszystkie jego ubieg\u0142oroczne k\u0142opoty i niepowodzenia.<\/p>\n

Bale sylwestrowe w polskiej tradycji pojawi\u0142y si\u0119 dopiero w po\u0142owie XIX w., cho\u0107 bale takie i huczne zabawy w Europie Zachodniej znane by\u0142y ju\u017c od oko\u0142o tysi\u0105ca lat. Tradycja ta wywodzi si\u0119 z pierwszego kryzysu milenijnego (drugi mieli\u015bmy okazj\u0119 obserwowa\u0107 na prze\u0142omie 1999\/2000). Ot\u00f3\u017c w roku 999 z ust do ust powtarzano sobie legend\u0119, jakoby w roku 1000 mia\u0142 nast\u0105pi\u0107 koniec \u015bwiata. Wed\u0142ug proroctwa Sybilli \u015bwiat mia\u0142 zosta\u0107 zg\u0142adzony ogniem przez lataj\u0105cego smoka Lewiatana. Potw\u00f3r ten mia\u0142 rzekomo by\u0107 wi\u0119ziony w lochach Watykanu od czas\u00f3w papie\u017ca Sylwestra I. By\u0142 tam skuty kajdanami, zakneblowany i spa\u0142 snem kamiennym. Mia\u0142 si\u0119 jednak obudzi\u0107 przed nastaniem nowego millenium. Kolejny papie\u017c przybra\u0142 imi\u0119 Sylwester II, a pierwsze tysi\u0105clecie zbli\u017ca\u0142o si\u0119 ku ko\u0144cowi. Spanikowani ludzi czynili pokut\u0119, chowali si\u0119 w domach i czekali na potworn\u0105 zag\u0142ad\u0119. Gdy jednak wybi\u0142a p\u00f3\u0142noc i nic z\u0142ego si\u0119 nie sta\u0142o, ludzie wyszli na ulice, palili pochodnie, pili wino, cieszyli si\u0119 i ta\u0144czyli. Sylwester II udzieli\u0142 \u015bwiatu b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa \u201eurbi et orbi\u201d i tak zacz\u0119\u0142y si\u0119 obchody nocy sylwestrowej jakie znamy dzi\u015b.<\/p>\n

a Kurpiach na powitanie Nowego Roku gospodynie wypieka\u0142y fafernuchy \u2013 rodzaj korzennych piernik\u00f3w z marchewk\u0105 i pasternakiem. Z kolei na Podlasiu, Warmii i Mazurach pieczono by\u015bki \u2013 ciastka w formie zwierz\u0105tek. Mia\u0142y one zapewni\u0107 sukcesy my\u015bliwym i pomy\u015blno\u015b\u0107 w hodowli zwierz\u0105t. Pieczono tak\u017ce tradycyjne ko\u0142acze, czyli dobrze wyro\u015bni\u0119te placki dro\u017cd\u017cowe z kruszonk\u0105, prze\u0142o\u017cone makiem, serem lub powid\u0142ami. Tradycj\u0105 Polski po\u0142udniowej by\u0142a te\u017c noworoczna dzieci\u0119ca kwesta (przypominaj\u0105ca dzisiejsze Halloween), podczas kt\u00f3rej dzieciom wr\u0119czano szczodraki, moskaliczki czy nowolatki \u2013 rodzaj bu\u0142ek czasem smarowanych bryndz\u0105. Szczeg\u00f3lne obowi\u0105zki upieczenia tych bu\u0142eczek spoczywa\u0142y na matkach chrzestnych.<\/p>\n

Trzech Kr\u00f3li<\/span><\/h3>\n
\"\"

Fot. Ambroz z Pixabay<\/p><\/div>\n

Na pocz\u0105tku chrze\u015bcija\u0144stwa to w\u0142a\u015bnie 6 stycznia \u015bwi\u0119towano Bo\u017ce Narodzenie jako \u015bwi\u0119to Objawienia (zar\u00f3wno ludowi jak i M\u0119drcom ze Wschodu). Chrze\u015bcijanie obrz\u0105dku wschodniego czyni\u0105 tak do dzi\u015b dnia. W II po\u0142. IV w. wprowadzono rozdzia\u0142 \u015bwi\u0105t na osobne Bo\u017ce Narodzenie i \u015bwi\u0119to Trzech Kr\u00f3li. Dzi\u015b poza obrz\u0119dami ko\u015bcielnymi nie obchodzi si\u0119 w jaki\u015b szczeg\u00f3lny spos\u00f3b tego \u015bwi\u0119ta. Na pami\u0105tk\u0119 dar\u00f3w, jakie przywie\u017ali kr\u00f3lowie Jezusowi (z\u0142oto, kadzid\u0142o i mirr\u0119) \u015bwi\u0119ci si\u0119 w tym dniu kadzid\u0142o (zio\u0142a zmieszane z \u017cywic\u0105) i kred\u0119 (zamiast mirry). Na po\u0142udniu kraju istnia\u0142a kiedy\u015b tradycja przynoszenia do ko\u015bcio\u0142a w tym dniu tak\u017ce bi\u017cuterii (jako z\u0142oto), cho\u0107by najskromniejszej. Po powrocie do domu na drzwiach domostw po\u015bwi\u0119con\u0105 kred\u0105 pisze si\u0119 K+M+B z rokiem.<\/p>\n

Jednak dawniej tradycja \u015bwi\u0119towania Trzech Kr\u00f3li by\u0142a bogatsza. Jako \u017ce dzie\u0144 ten zamyka\u0142 czas \u015bwi\u0105t i szczodro\u015bci, to szczeg\u00f3lnie bogato dzi\u0119kowano wszelkim kol\u0119dnikom za ich \u017cyczenia. Poza tym na pami\u0105tk\u0119 dar\u00f3w M\u0119drc\u00f3w ze Wschodu, powszechnie obdarowywano si\u0119 cho\u0107by drobnymi upominkami. Kr\u00f3lowie i magnaci polscy obdarowywali w tym dniu swoich dworzan w uznaniu wiernej s\u0142u\u017cby, z r\u0105k dziedziczki na dworach podarunki otrzymywa\u0142a czelad\u017a dworska. Dzieciom rozdawano czerwone jab\u0142ka i orzechy, kt\u00f3re mia\u0142y im zapewni\u0107 rumie\u0144ce zdrowia i mocne, zdrowe z\u0119by.<\/p>\n

Z Europy Zachodniej dotar\u0142 na polskie dwory zwyczaj wybierania kr\u00f3lowej i kr\u00f3la migda\u0142owego. Podczas przyj\u0119\u0107 i zabaw organizowanych tego dnia, w ciasteczkach umieszczano migda\u0142. Osoba, kt\u00f3ra w swoim ciastku znalaz\u0142a migda\u0142, stawa\u0142a si\u0119 kr\u00f3low\u0105 migda\u0142ow\u0105. Podobnie wybierano kr\u00f3la. Osoby te piastowa\u0142y ten tytu\u0142 do ko\u0144ca karnawa\u0142u, co dawa\u0142o im prawo do wyboru karnawa\u0142owych zabaw.<\/p>\n

Warto te\u017c wspomnie\u0107 na koniec o tym, \u017ce wed\u0142ug kalendarza julia\u0144skiego 6 stycznia obchodzone jest jedno z najwi\u0119kszych \u015bwi\u0105t cerkiewnych, czyli prawos\u0142awne \u015bwi\u0119to Jordanu \u2013 \u015awi\u0119to Chrztu Pa\u0144skiego. W naszym gregoria\u0144skim sposobie liczenia czasu \u015bwi\u0119to to obchodzone jest 19 stycznia. Odprawiane s\u0105 w\u00f3wczas uroczyste nabo\u017ce\u0144stwa, po czym batiuszka prowadzi procesj\u0119 wiernych nad rzek\u0119, gdzie \u015bwi\u0119ci wod\u0119 i zanurza w niej trzykrotnie z\u0142ocony cerkiewny krzy\u017c i potr\u00f3jn\u0105 \u015bwiec\u0119. Po\u015bwi\u0119con\u0105 wod\u0119 wierni pij\u0105 i zabieraj\u0105 ze sob\u0105 do dom\u00f3w.<\/p>\n

P\u00f3\u017aniej w kalendarzu liturgicznym jest \u015bwi\u0119to Matki Boskiej Gromnicznej \u2026 ale to ju\u017c jest zupe\u0142nie inna historia.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142a: Barbara Ogrodowska Polskie obrz\u0119dy i zwyczaje doroczne<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kol\u0119dnicy A\u017c do Matki Boskiej Gromnicznej mogli przyj\u015b\u0107 do domu kol\u0119dnicy. By\u0142y to zazwyczaj osoby z biedniejszych warstw spo\u0142ecznych \u2013 czeladnicy, terminatorzy, studenci, parobcy, kt\u00f3rzy wyg\u0142aszali, a czasem wy\u015bpiewywali \u017cyczenia dla gospodarzy. Cz\u0119sto prezentowali zabawne scenki. W zamian otrzymywali specjalnie dla nich pieczone bu\u0142ki, kt\u00f3re nazywano szczodrakami, troch\u0119 kie\u0142basy, \u015bwi\u0105tecznego ko\u0142acza i innych specja\u0142\u00f3w. Wsz\u0119dzie […]<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":1295,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[245],"tags":[257,262],"class_list":["post-1294","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czy-wiesz-ze","tag-tozsamosc","tag-tradycje"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1294","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1294"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1294\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1302,"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1294\/revisions\/1302"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1295"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1294"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1294"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.gloskonstancina.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1294"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}